POLSKA MISJA KATOLICKA W BRAZYLII

Zdzisław MALCZEWSKI SChr

 

Na wstępie pragniemy, przynajmniej w zarysie, zapre­zentować historię Polskiej Misji Katolickiej w Brazylii, a na­stępnie biografie poszczególnych rektorów tejże Misji. Jednak, przed zaprezentowaniem historii Polskiej Misji Kato­lickiej w Brazylii, trzeba wspomnieć o zatroskaniu Kościoła Powszechnego o emigrantów. Troska ta jest widoczna w ofi­cjalnych dokumentach Stolicy Apostolskiej Na uwagę zasługu­ją przede wszystkim dwa szczególne i ważne dokumenty: Konstytucja Apostolska Piusa XII „Exsul Familia" (o duchowej opiece nad emigrantami) z 1952 r. oraz Motu Proprio Pawła VI „Pastoralis Migratorum Cura" z 1969 r. [1] . Także Konferencja Episkopatu Polski wykazywała i nadal wykazuje troskę pa­sterską o naszych wychodźców i ich potomków. W sposób szczególny duże zainteresowanie losem emigrantów wyka­zywał Sługa Boży, kardynał August Hlond, Prymas Polski. 26 maja 1931 r. Stolica Apostolska mianowała kardynała Augusta Hlonda Protektorem Wychodźstwa Polskiego, a także za­twierdziła zorganizowaną przez niego Centralę Duszpaster­stwa Zagranicznego. Sługa Boży, August Hlond organizował dla emigracji specjalne duszpasterstwo, zakładał Polskie Misje Katolickie, powołał przy Konferencji Episkopatu Polski Komi­sję do spraw Duszpasterstwa Zagranicznego. Szczególnym wyrazem troski Prymasa Augusta Hlonda o rzesze emigran­tów było założenie specjalnego zgromadzenia zakonnego do pracy duszpasterskiej wśród tych, którzy z różnych powodów opuszczali ojczyste strony [2] . Kolejny Prymas Polski, kardynał Wyszyński, z nie mniejszą troską niż jego poprzednik, opiekował się Polakami żyjącymi poza ojczyzną. Z nominacji Stolicy Apostolskiej stał się duchowym opiekunem katolików pochodzenia, rozsianych po całej kuli ziemskiej [3] . Obecny Prymas Polski, kardynał Józef Glemp, z nie mniejszym oddaniem niż jego poprzednicy, roztacza duchową  nad Polonią świata. Polonia brazylijska przeżywała wielką radość ze spotkania w 1984 r. z kardynałem Józefem Glempem, jako Prymasem Polski i Opiekunem Polonii [4] .

Trzeba jeszcze wspomnieć o arcybiskupie Józefie Gawlinie, który w okresie powojennym w imieniu Prymasa Polski, kardynała Augusta Hlonda sprawował opiekę duszpasterską nad Polakami żyjącymi poza krajem. Nie można nie wspo­mnieć ustanowienia przez Prymasa Polski, kardynała Stefana Wyszyńskiego swojego Delegata w Rzymie. Pierwszym dele­gatem został ks. dr Władysław Rubin, którego papież Paweł VI mianował w 1964 r. biskupem sufraganem archidiecezji gnieźnieńskiej. Biskupowi Władysławowi Rubinowi Prymas Polski, kardynał Stefan Wyszyński powierzył zorganizowanie i prowadzenie Centralnego Ośrodka Duszpasterstwa Emigra­cyjnego [5] . Po kardynale Władysławie Rubinie, Delegatem Prymasa Polski do spraw duszpasterstwa emigracyjnego zo­stał biskup Szczepan Wesoły. Arcybiskup Szczepan Wesoły przemierza kontynenty, aby w imieniu Chrystusa i z ramienia Prymasa Polski umacniać Polaków i ich potomków w wierze ojców.

 

 Szkic historii PMK w Brazylii

l sierpnia 1952 r. papież Pius XII wydał Konstytucję Apostolską Exul Familia. Głównym celem dokumentu papie­skiego była troska o dobro duchowe emigrantów. Konstytucja regulowała też duszpasterstwo wśród emigrantów na całym świecie [6] . Dokument papieski składał więc na barki ordynariu­sza miejsca obowiązek zapewnienia emigrantom odpowied­niej opieki duszpasterskiej. Opieka winna się wyrażać w two­rzeniu parafii narodowościowych dla imigrantów, a dla emi­gracji płynnej misji duszpasterskich [7] . Konstytucja ustanawiała, że winni być mianowani rektorzy, misjonarze emigracyjni i kapelani okrętowi. Nie jest zamierzeniem autora omawianie tutaj całego dokumentu papieskiego. Ponieważ w niniejszym rozdziale sygnalizujemy ustanowienie rektoratu Polskiej Misji Katolickiej w Brazylii oraz działalność jej rektorów, więc - przede wszystkim - warto spojrzeć na rolę, jaką wyznacza ten dokument rektorowi Misji. Zwróćmy więc uwagę na to, jakie prawa i obowiązki dokument papieski nakładał na rektora emigrantów. Otóż w rozdziale III znajdujemy następujący zapis:

 

19. - Rektorzy misjonarzy emigracyjnych i kapelanów okręto­wych nie będą sprawowali na mocy swego urzędu żadnej jurysdykcji terytorialnej lub personalnej z wyjątkiem uprawnień niżej podanych:

20. - Prawem i obowiązkiem Rektora jest przede wszystkim:

1° wejść w porozumienie z biskupami kraju, w którym mi­sjonarze stale przebywają w celu uzgodnienia tego wszystkiego, co dotyczy dobra duchowego imigrantów jego narodowości lub języka.

2° sprawować zarząd nad misjonarzami lub kapelanami z za­chowaniem jednak praw Ordynariuszy.

21. -1. Rektor winien więc poinformować się:

1° czy misjonarze lub kapelani prowadzą życie zgodne z przepisami świętych kanonów i czy sumiennie spełniają swe obo­wiązki,

2° czy stosuje się wiernie przepisy wydane przez Święta Kongregację Konsystorialną i miejscowego Ordynariusza,

3° czy dba się starannie o wygląd i czystość kościołów, kaplic lub ornatów i paramentów kościelnych, zwłaszcza w przechowywa­niu Najświętszego Sakramentu i odprawianiu Mszy św.,

4° czy odprawia się nabożeństwa według przepisów liturgicznych i dekretów Świętej Kongregacji Obrzędów', czy sumiennie zarządza się dobrami kościelnymi l czy wypełnia się płynące stąd zobowiązania, zwłaszcza Mszy św., czy prowadzi się i przechowuje należycie księgi parafialne, o których mowa pod n. 25,3 i n. 35,2.

2. Aby być należycie powiadomionym o tym wszystkim, Rektor powinien często przeprowadzać wizytację misji lub okrętu.

3. Skoro tylko Rektor dowie się o ciężkiej chorobie któregoś z mi­sjonarzy lub kapelanów, jest zobowiązany dbać o to, by im nie bra­kowało pomocy duchowej jak i materialnej a w wypadku zgonu za­pewnić im należyty pogrzeb. Powinien także dbać o to, aby w wy­padku choroby lub śmierci nie zaprzepaszczono lub nie zabrano ksiąg, dokumentów, sprzętu kościelnego oraz innych przedmiotów należących do misji.

22. - Dla słusznych powodów przewidzianych przez Świętą Kon­gregację Konsystoriałną, Rektor może zwołać w razie potrzeby wszystkich misjonarzy lub kapelanów przede wszystkim, by mogli uczestniczyć we wszystkich ćwiczeniami duchownych lub konferencjach celem zapoznania się z lepszymi metodami duszpasterstwa.

23. - Przynajmniej raz do roku Rektor powinien przesłać dokład­ne sprawozdanie Świętej Kongregacji Konsystorialnej o misjona­rzach lub kapelanach, jak również o stanie misji i powinien przed­stawić nie tylko pozytywne osiągnięcia minionego roku, lecz również niedociągnięcia oraz wskazać środki, jakimi można im zaradzić, i co według jego zdania, należy uczynić, bi/ zapewnić rozwój misji [8] .

 

Początku Polskiej Misji Katolickiej należy się dopatry­wać w nominacji pierwszego jej rektora. W dostępnych doku­mentach autor nie napotkał na oddzielny dokument ustana­wiający Misję. Na wniosek arcybiskupa Józefa Gawliny, opiekuna polskiej emigracji rezydującego w Rzymie, 4 lutego 1953 r. ks. Ludwik Bronny CM, wizytator zgromadzenia księży wincen­tynów, został mianowany przez Kongregację Konsystorialną misjonarzem emigrantów polskich w Brazylii. Nominację podpisał kardynał Piazza, odpowiedzialny za tę Kongregację Stolicy Apostolskiej [9] . Tradycyjnie w warunkach polskiego duszpasterstwa emigracyjnego funkcję tę utożsamiano z rek­torem. Od tej chwili wszystkie pisma nadsyłane do Ks. Lu­dwika Bronnego i każdorazowego jego następcy, były adre­sowane jako do rektora Polskiej Misji Katolickiej w Brazylii [10] .

Tak więc datę 4 lutego 1953 r. należy uważać za począ­tek zorganizowania specjalnego duszpasterstwa polskiego w Brazylii. Stało się to dzięki zabiegom niestrudzonego arcybi­skupa Józefa Gawliny [11] .

4 lutego 1956 r. ks. Ludwik Bronny CM zakończył ka­dencję dyrektora misji dla emigrantów. W liście z dnia l lute­go 1956 r. arcybiskup Józef Gawlina prosił nowego wizytatora księży wincentynów, ks. Stanisława Piaseckiego CM, aby przyjął tę funkcję po ks. Ludwiku Bronnym CM [12] .

O trudnościach związanych z pełnieniem funkcji rekto­ra Misji świadczy bardzo wyraźnie treść listu, jaki przesłał ks. Stanisław Piasecki CM do arcybiskupa Józefa Gawliny, rezydującego w Rzymie. Wspomniany list został wysłany 13 marca 1956 r. Oto jego fragment: „...dziękuję za nominację na dyrektora Misji dla Emigrantów, choć. stanowisko to wielce niewdzięczne, bo Konstytucja Apostolska Exul Familia nie ma dostatecznego poparcia nawet i także wśród biskupów Brazylii, jak również i innych krajów. Dyrektor Misji zaś nie mając bezpośredniej jurysdykcji nad klerem, ani niezbędnych funduszów do prowadzenia akcji duszpasterskiej według wskazań Exul Familia, nie wiele może swym moralnym tylko wpływem i dyplomacją zrobić. Z mojej strony uczynię wszystko w granicach możliwości" [13] . W odpowiedzi na wspomniany wyżej list, arcybiskup Józef Gawlina odpisał 12 kwietnia 1956 r. ks. Stanisławowi Piaseckiemu CM. Oto fragment tego listu:

„...Cieszę się, że Kongregacja Konsystorialna potwierdziła nominację Księdza na Rektora Polskiej Misji Katolickiej w Brazylii. Proszę się nie zrażać tym, że dotychczas w Brazylii nie zrozumiano ducha Kon­stytucji Exul Familia. Te trudności z początku były wszędzie. Obec­nie jednak w Australii, gdzie nie chciano słyszeć o polskim księdzu, zdobywamy teren i. obecnie sami Biskupi proszą o polskich księży i siostry. Każde zarządzenie z Rzymu bardzo powoli bywa aplikowane w diecezjach. Na pewno Exul Familia nie stanowi w tym względzie wyjątku. Trzeba tylko ogromnie dużo taktu i cierpliwości, a tego Drogiemu Księdzu Rektorowi nie brak" [14] . Ks. rektor Stanisław Piasecki CM otrzymał również pismo z Nuncjatury Apostol­skiej, w którym nuncjusz, Armando Lombardi informował o nominacji na dyrektora misjonarzy pełniących posługę wśród polskich imigrantów w Brazylii. Nuncjusz poinformował ks. Piaseckiego o przesłaniu w tej sprawie zawiadomienia do Se­kretariatu Episkopatu Brazylii [15] .

Ks. Stanisław Piasecki CM. będąc wizytatorem księży misjonarzy pełnił funkcję rektora PMK przez trzy lata [16] . Z treści istniejących dokumentów wynika, że posiadał nominację na trzy lata. Tak więc pełnienie funkcji miało wygasnąć pod koniec 1958 r. Prosił więc arcybiskupa Józefa Gawlinę, aby mu nie przedłużać  . [17]

Ks. Stanisław Piasecki CM zasugerował arcybiskupowi Józefowi Gawlinie, aby jego następcą został ks. Jan Pałka CM, pełniący wówczas obowiązki przełożonego Niższego Semina­rium w Araucaria [18] .

l maja 1961 r. ks. rektor Jan Pałka CM. zwrócił się do arcybiskupa Józefa Gawliny z prośbą o zwolnienie z obowiąz­ków rektora Polskiej Misji Katolickiej w Brazylii. Oto uzasadnienie, jakie przedstawił: „...Powody: Pracuję, z dala od Kurytyby - centrum polskości, w Araukarii w Małym Seminarium;jestem codziennie obciążony lekcjami i administracją Seminarium. Nie mam, w takich warunkach, ani czasu, ani swobody i warunków pracy duszpasterskiej nad Polakami i możliwości stałego utrzymania łączności z księżmi polskimi” [19] .

Jak wynika z listu ks. Tadeusza Dziedzica CM (ówcze­snego wizytatora księży wincentynów w Brazylii) przesłanego do arcybiskupa Józefa Gawliny w Rzymie, następowały zbyt szybkie zmiany na stanowisku rektora Polskiej Misji Katolic­kiej w Brazylii [20] .

Kolejnym rektorem został mianowany ks. Jan Pitoń CM. 26 lutego 1962 r. Kongregacja Konsystorialna wystawiła dla ks. Pitonia odpowiednią nominację. Arcybiskup Józef Gawlina w przesłanym piśmie z dnia 5 marca 1962 r. do ks. Piotnia wyjaśniał, że „...Nominacja jest, u każdego początkującego Rektora wystawiona na jeden rok (niby próby). Załączona jest nomi­nacja na Misjonarza" [21] .

26 sierpnia 1972 r. biskup Władysław Rubin, delegat Prymasa Polski dla duszpasterstwa emigracji mianował ks. Pawła Piotrowskiego TChr. rektorem Polskiej Misji Katolickiej w Brazylii [22] . Dnia 28 sierpnia 1972 r. biskup Rubin przesłał pismo informujące biskupa Aloisio Lorscheidera, przewodni­czącego Konferencji Biskupów Brazylii o zmianie na stanowi­sku rektora Misji w Brazylii [23] .

Po upływie kilku lat, ks. Paweł Piotrowski TChr. zre­zygnował z pełnienia funkcji rektora Polskiej Misji Katolickiej w Brazylii   [24] .

Biskup Władysław Rubin, delegat Prymasa Polski dla duszpasterstwa emigracyjnego, 8 listopada 1976 r. mianował ks. mgr Benedykta Grzymkowskiego TChr. rektorem PMK w Brazylii [25] . Z kolei biskup Jan Wosiński, przewodniczący Ko­misji Episkopatu Polski do Spraw Misji, pismem z dnia 13 kwietnia 1977 r., mianował rektora B. Grzymkowskiego TChr. delegatem tejże Komisji dla załatwiania spraw księży diece­zjalnych związanych z pełnioną przez nich posługą duszpa-stersko-misyjną na terenie Brazylii [26] . Biskup Ivo Lorscheiter, sekretarz Episkopatu Brazylii, pismem z dnia 29 czerwca 1977 r. poinformował ks. Benedykta Grzymkowskiego, że podczas ostatniego zebrania Rady Głównej oraz Komisji duszpaster­skiej Konferencji Episkopatu, został zaaprobowany, aby pełnić funkcję krajowego delegata do spraw duszpasterstwa Pola­ków w Brazylii [27] .

Z zachowanych dokumentów rektoratu Polskiej Misji Katolickiej w Brazylii wynika że, działalność poszczególnych księży rektorów wyrażała się przede wszystkim w:

• stałym kontakcie z delegatem Prymasa Polski do spraw duszpasterstwa polonijnego (arcybiskup Józef Gawlina, biskup Władysław Rubin, arcybiskup Szcze­pan Wesoły) rezydującym w Rzymie,

• wysyłaniu każdego roku sprawozdania do Rzymu, według przesyłanego przez Kongregację Konsystorialną specjalnego formularza (spis wszystkich polskich księży, liczba i rozmieszczenie emigrantów, dzieła apo­stolskie, powstałe nowe parafie i kościoły, zebrania dekanalne, uwagi o współpracy polskich księży z miej­scowym klerem, itp.),

• kontakcie z biskupami brazylijskimi zabiegającymi o sprowadzenie księży z Polski do posługi duszpaster­skiej w ich diecezjach,

• kontakcie z duchowieństwem polskim pracującym w Brazylii, szczególnie zaangażowanym w posłudze pol­skim imigrantom lub ich potomkom,

• udziale w zebraniach, spotkaniach, kongresach orga­nizowanych przez organizacje polonijne,

• sporadycznym spieszeniu z posługą duszpasterską do kolonii polskich, w szczególności w tych rejonach, gdzie nie było w pobliżu polskiego kapłana. Odwie­dziny częstokroć były związane ze świętami Bożego Narodzenia czy też Wielkanocy. Rektorowi pomagali w tej pracy jego współbracia zakonni. W czasie tych objazdów urządzano dla Polaków: Msze św., głoszono kazania, przeprowadzano rekolekcje wielkopostne w języku polskim, służono w konfesjonale, udzielano Komunii św., odwiedzano chorych, poświęcano domy, propagowano prasę polonijną i prowadzono rozmowy o Polsce [28] .

Bodajże największą trudnością w prowadzeniu działalno­ści przez rektorów Polskiej Misji Katolickiej w Brazylii było zdobywanie odpowiednich środków finansowych. Wspominał o tym problemie ks. Stanisław Piasecki w liście z dnia 13 mar­ca 1956 r. do arcybiskupa Gawliny [29] . Natomiast ks. Jan Pitoń w liście, z dnia 10 lipca 1963 r., do arcybiskupa Józefa Gawli­ny pisał: „... Rektoraty bez środków finansowych to utopia, same ciężary to absurd, który nie może dtugo istnieć" [30] . Z kolei w liście z dnia 19 października 1963 r. pisał: „...Sprawa funduszu rektor­skiego. Jak już kilka razy prosiłem Jego Ekscelencję, proszę nie zapo­minać przy obradach soborowych, sprawy nadzwyczajne, emigracja, FAO i eksplozja demograficzna, o funduszu, gdyż urząd bez pokrycia to fiasko; mogą być msze binowane, kolekty z dnia emigracyjnego itp.” [31] . W podobnym tonie pisał ks. Pitoń, 18 października 1963 t., do Księdza Prymasa, kard. Stefana Wyszyńskiego:

„...Nadto z okazji debat soborowych, sprawy nadzwyczajne, emigra­cja, FAO i eksplozja demograficzna, niech Jego Eminencja, przed­stawi konieczną potrzebę, znalezienia funduszu duszpasterskiego, mógł by być: binacje czy trynacje, kolekta w dzień Emigracji, czy inny fundusz, gdyż sama nominacja bez pokrycia nie może stanowić urzędu, który powoduje, liczne i dalekie rozjazdy i wizyty paster­skie"  [32] .

W ostatnich latach Północnoamerykańska Prowincja Towarzystwa Chrystusowego wspiera finansowo działalność rektora PMK w Brazylii. Jest to wynikiem zrozumienia ze strony poprzedniego Przełożonego Generalnego zgromadze­nia - ks. prof. dr hab. Bogusława Nadolskiego, a także obecne­go - ks. Tadeusza Winnickiego TChr. i Ks. Prowincjała Andrzeja Maślejaka TChr. Fundusze te w dużej mierze przeznaczone były na pokrycie kosztów przejazdu do ośrodków polonijnych, jak też w celu odwiedzenia polskich kapłanów pracujących w różnych rejonach tego rozległego kraju.

Jednak, pomimo napotykanych trudności finansowych, poszczególni rektorzy Polskiej Misji Katolickiej w Brazylii sta­rali się wypełnić powierzoną im przez Kościół tę specyficzną - i nie zawsze łatwą do spełnienia - misję.

 

                                                                                      Zobacz:

                                                                                                            Malczewski Z., W trosce nie tylko o rodaków.

                                                                                                                                    Misjonarze polscy w Brazylii,

                                                                                                                                    Gráfica Vicentina, Curitiba 2001, s. 77-88.

 

             


[1] Pius XII, Exsul Familia, w: Duszpasterz Polski Zagranicą, 2(1953), s. 125-189; Paulo VI e Sagrada Congregacao dos Bispos, A pastoral dos migrantes, Petrópolis 1970. Zob. także: J. Bakałarz TChr., Parafia personalna dla migrantów w prawodawstwie powszechnym Kościoła Zachodnie­go, Lublin 1977; Tenże, Misjonarz migrantów w prawodawstwie powszechnym Kościoła, Poznań 1992.

[2] T. Kubina, Cud wiary i polskości wśród wychodźstwa polskiego, Często­chowa 1935, s. 56-64; Z. Malczewski TChr., W służbie Kościoła i Polonii. Towarzystwo Chrystusowe: Funkcje społeczne i duszpasterskie w środowi­sku polonijnym w Ameryce Łacińskiej, Warszawa 1998, s. 78-79.

[3] Zakłady Naukowe Seminarium Polskiego w Orchard Lake, Stefan kardynał Wyszyński. Biografia w fotografiach, Orchard Lake 1969. s. 300-329.

[4] J. Kard. Glemp, Kościół i Polonia, Poznań - Warszawa 1986.

[5] Zakłady Naukowe Seminarium Polskiego w Orchard Lake, Stefan kardynał Wyszyński, dz. cyt., s. 302.

[6] Duszpasterz Polski Zagranicą, 2(1954), s. 147.

[7] Tamże, s. 282.

[8] Pius XII, Exul Familia, dz. cyt., s. 156-157.

[9] Archiwum księży wincentynów w Kurytybie (dalej: AKW). Teczka: Rek­torat Polskiej Misji Katolickiej 1955-1962. Deklaracja ks. L. Bronnego CM z dnia 14 XII 1955; Lud, 8 VII 1953, s. l.

[10] AKW. Teczka: Rektorat Polskiej Misji Katolickiej 1952-1963.

[11] Lud, 8 VII 1953, s. l.

[12] AKW. Teczka: Rektorat Polskiej Misji Katolickiej 1952-1963. List abpa J. Gawliny do ks. S. Piaseckiego CM.

[13]   Tamże, List ks. Stanisława Piaseckiego CM do abpa Józefa Gawliny s dn. 13. III. 1956 r.

[14] Tamże, List abpa J. Gawliny z dnia 12 IV 1956 r. do ks. S. Piaseckiego CM.

[15] Tamże, Pismo nuncjusza, apostolskiego z dnia 30 IV 1965 r. do ks. S. Piaseckiego.

[16] AKW. Teczka. Rektorat Polskiej Misji Katolickiej 1952-1963.

[17] Tamże, List do nuncjusza apostolskiego w Brazylii biskupa Armando Lombardi, z dnia 76 III 7959 r.

[18] AKW. Teczka. Rektorat Polskiej Misji Katolickiej I952-1963.

[19] AKW. Teczka. Rektorat Polskiej Misji Katolickiej I955-1963.Pałki CM do abpa J. Gwiiny z dnia J V 1961.

[20] AKW. Teczka: Rektorat Polskiej Misji Katolickiej 1952-1963.

[21] Tamże.

[22] Archiwum Prowincji Towarzystwa Chrystusowego w Kurytybie (dalej APTChr.). Teczka z. dokumentami ks. P. Piotrowskiego TChr. Dekret nomi­nacyjny podpisany przez biskupa Władysława Rubina.

Jeśli chodzi o powierzenie rektoratu Polskiej Misji Katolickiej w Brazylii kapłanom z Towarzystwa Chrystusowego, to należy zacytować ks. dr Edwarda Szymanka TChr., który jako przełożony generalny zgromadze­nia, w dekrecie (z dnia 5 czerwca 1985 r.) po przeprowadzeniu wizytacji kanonicznej w Prowincji Południowoamerykańskiej, pisał:

... "Od kilkunastu już lat Towarzystwu w Brazylii zawierzono spra­wowanie funkcji rektorskiej Polskiej Misji Katolickiej. Jest to znak wyróż­nienia i zaufania Prymasów Polski wobec naszych kapłanów. Pragnę w tym miejscu podziękować szczególnie obecnemu Rektorowi, ks. B. Grzymkowskiemu, za gorliwość i zapobiegliwość o sprawy Boże i kościelne związane z polską kulturą i z polonijnymi problemami w Kurytybie. Pragnę też życzyć, by nie hrakowalo sit i chęci - by się nie zniechęcać — w kontynuowaniu powierzonego sobie obowiązku, a także w rozciąganiu działalności na coraz to szersze rejony, szczególnie zaś wobec kapłanów polskich, którzy znaleźli się na ziemi brazylijskiej. Współbraci natomiast wszystkich proszę, by na swój sposób wspierali działalność Księdza Rektora i tak okazywali swoją współodpowiedzialność za to dzielo". Zob.: APTChr. Dokumenty ks. rekto­ra B. Grzymkowskiego TChr.

[23] APTChr. Teczka z dokumentami ks. P. Piotrowskiego TChr.

[24] APTChr. Teczka z dokumentami ks. B. Grzymkowskiego TChr. Pismo biskupa Władysława Rubina z dnia 10 listopada 1976 r.: ..."Ks. Paweł Pioirowski, jako Rektor prosił swoje Władze Zakonne o zwolnienie go z, tego stanowiska. Ks. Generał Czesław Kamiński przyjmując tę prośbę przedsta­wił jako kandydata na nowego Rektora Przewielebnego Księdza Prowincja­ła. Ks. Kardynał Prymas wyraził zgodę na przedstawiony projekt zmiany na stanowisku Rektora i zlecił mi przeprowadzenie tej zmiany. Równocześnie piszę list do byłego Rektora, Ks. Piotrowskiego z, zawiadomieniem, ze z dniem 8 listopada br. został on zwolniony z obowiązków Rektora Polskie/ Misji Katolickiej w Brazylii...". Z. Malczewski TChr., W służbie..., dz. cyt., s.256.

[25] APTChr. Teczka personalna ks. B. Grzymkowskiego TChr. Dekret nomi­nacyjny na rektora PMK w Brazylii.

[26] APTChr. Teczka personalna ks. B. Grzymkowskiego TChr. Pismo Prze­wodniczącego Komisji Episkopatu Polski do Spraw Misji, biskupa Jana Wosińskiego, z dnia 13 kwietnia 1977 r., do ks. B. Grzymkowskiego - rek­tora PMK w Brazylii brzmi: ..Niniejszym mianuję Przewielebnego Księdza delegatem z ramienia Komisji Episkopatu Polski do Spraw Misji dla zała­twiania spraw księży diecezjalnych związanych z pełnioną przez nich posłu­gą duszpastersko-misyjną na terenie Brazylii. Uprzejmie proszę, aby Ksiądz znając miejscowe warunki wszedł w kontakt z biskupami, u których pracują polscy księża diecezjalni i w porozumieniu z samymi zainteresowanymi uzgodni! warunki ich pracy w danej diecezji. Księża diecezjalni z Polski wykonują swoją posługę kapłańską w Brazylii czasowo. Dobra rada oraz braterska pomoc kapłańska ze strony Księdza będzie dla nich szczególnie cenna. Niech Bóg błogosławi Księdzu w tej trudnej i odpowiedzialnej pracy dla dobra Kościoła w Brazylii i w naszej Ojczyźnie". Zob. Tamże.

[27] APTChr. Dokumenty ks. rektora PMK B. Grzymkowskiego TChr.

[28] AKW. Teczka: Rektorat Polskiej Misji Katolickiej 1955-l962: Z. Mal­czewski TChr., W służbie..., dz. cyt., s. 257-259

[29] AKW. Teczka. Rektorat Polskiej Misji Katolickiej 1952-1963.

[30] AKW. Teczka: Rektorat Polskiej Misji Katolickiej 1962-1963.

[31] Tamże.

[32] Tamże.