KOLOKWIUM  HABILITACYJNE

KS.  DR.  WOJCIECHA  NECLA  SCHR

Dnia 25 listopada 2002 r. na Papieskim Wydziale Teologicznym we Wrocławiu odbyło się kolokwium habilitacyjne ks. dr. Wojciecha NECLA SChr. Podstawą przewodu habilitacyjnego była rozprawa: „Prawny aspekt powołania chrystusowca. Vocatio Divina czy necessitas pastoralis” (Ottonianum 2002, ss. 315). Kolokwium habilitacyjnemu przewodniczył ks. prof. dr hab. Ignacy DEC, Dziekan Wydziału, zaś w charakterze recenzentów dorobku naukowego i rozprawy habilitacyjnej wystąpili: ks. prof. dr hab. Paweł BORTKIEWICZ SChr (UAM – Poznań), ks. prof. dr hab. Edward GÓRECKI (PWT – Wrocław), ks. prof. dr hab. Józef KRZYWDA CM (PAT – Kraków). Podczas kolokwium Habilitant – między innymi - wygłosił wykład zatytułowany: „Struktury polskojęzycznego duszpasterstwa w Europie Zachodniej wobec wyzwań procesu integracji europejskiej”. Biorąc pod uwagę ocenę rozprawy habilitacyjnej, całego dorobku naukowego i pozytywną ocenę kolokwium habilitacyjnego, Rada Papieskiego Wydziału Teologicznego we Wrocławiu – w tajnym głosowaniu - podjęła uchwałę o nadaniu ks. Wojciechowi NECLOWI SChr stopnia naukowego doktora habilitowanego nauk teologicznych w zakresie teologii instytutów życia konsekrowanego i stowarzyszeń życia apostolskiego. Dokumentacja przewodu habilitacyjnego zostanie przekazana Centralnej Komisja do Spraw Tytułu Naukowego i Stopni Naukowych w Warszawie w celu zatwierdzenia uchwały Rady Papieskiego Wydziału Teologicznego we Wrocławiu.

Po kolokwium odbył się uroczysty obiad, w którym wraz z Habilitantem, Członkami Rady Wydziału, Recenzentami uczestniczyło 12 chrystusowców na czele z Wikariuszem Generalnym.

opracował: ks. Andrzej Orczykowski SChr

SCHEMAT WYKŁADU

WYGŁOSZONEGO PRZEZ KSIĘDZA DOKTORA WOJCIECHA NECLA SCHR
PODCZAS KOLOKWIUM HABILITACYJNEGO

Struktury
polskojęzycznego duszpasterstwa w Europie Zachodniej
wobec wyzwań procesu integracji europejskiej

1.Wstęp

2. Zarys charakterystyki polskiego środowiska emigracyjnego w krajach Unii na przełomie XX i XXI wieku                    

3. Kilka uwag o prawno – duszpasterskich podstawach  apostolatu migrantów

4. Struktury duszpasterstwa polonijnego w krajach dzisiejszej Unii Europejskiej

5. Obywatelstwo Unii Europejskiej

6. Polacy korzystający z praw i obowiązków obywatela Unii a duszpasterstwo polonijne

7. Dodatek - duszpasterstwo imigrantów w Polsce

8. Uwagi końcowe

 1.Wstęp

     Proces przygotowania Polski do pełnoprawnego członkostwa w strukturach Unii Europejskiej dla jednych łączy się z nadzieją prowadzącą do wyzwolenia tego co w ludziach jest najlepsze z szansą wejścia na drogę rozwoju duchowego, kulturalnego czy gospodarczego  oraz współdecydowania o sprawach dotyczących Europy,  inni natomiast  w procesie tym  dostrzegają niebezpieczeństwa wejścia na drogę bezdusznego konsumpcjonizmu, upadku tradycji i zniszczenia więzi społecznych czy wręcz niebezpieczeństwo odcięcia się od chrześcijańskiego dziedzictwa rodzimej kultury.

Systemowe implikacje integracji europejskiej dla Polski  związane są również z otrzymaniem przez obywateli Rzeczpospolitej Polski statusu „obywateli Unii” z wszystkimi prawami i obowiązkami. W ten sposób polscy robotnicy, technicy, kadry kierownicze, naukowcy i twórcy kultury oraz studenci włączą się na nowych, wynikających ze zjednoczeniowych traktatów, warunkach w życie społeczeństw państw Unii oraz w społeczności Polaków na obczyźnie tj. Polonii Zagranicznej (Ustawy i Dyrektorium Ogólne Towarzystwa Chrystusowego w art.  3.5 proponują, żeby ze względów duszpasterskich zwrot Polonia Zagraniczna rozumieć bardzo szeroko obejmując: (...)  nim zarówno emigrację sezonową np. przebywających na kontraktach, jak i  emigrację stałą, począwszy od tzw. starej emigracji aż po tych, którzy co dopiero wkroczyli na wielki  szlak emigracyjnego pielgrzymowania, a także tych wszystkich, którzy w jakikolwiek sposób utożsamiają się ze specyficzna nam duchowością religijna i naszą rodzima kulturą).  Dla polskiego duszpasterstwa emigracyjnego trwający już proces integracji, a później obecność Polski w strukturach Unii rodzi nowe wyzwania, być może łącznie ze strukturalnymi i organizacyjnymi zmianami.

Tak zarysowany tematem problem pragnę przedstawić wg następującego schematu:

- Zarys charakterystyki polskiego środowiska emigracyjnego w krajach Unii na przełomie XX i  XXI wieku          

- Kilka uwag o prawno – duszpasterskich podstawach  apostolatu migrantów

- Struktury duszpasterstwa polonijnego w krajach dzisiejszej Unii Europejskiej

-  Obywatelstwo Unii Europejskiej

- Polacy korzystający z praw i obowiązków obywatela Unii a duszpasterstwo polonijne

-   Dodatek: Duszpasterstwo imigrantów w Polsce

2. Zarys charakterystyki polskiego środowiska emigracyjnego
w krajach Unii na przełomie XX i XXI wieku            

 Środowisko emigracyjne w państwach dzisiejszej Unii Europejskiej w swojej najstarszej warstwie to przede wszystkim Polacy opuszczający ojczystą ziemię  w poszukiwaniu wolności i chleba. Ich potomkowie   tworzą trzon tzw. starej emigracji sięgającej lat dwudziestych i trzydziestych XX w. Oni to, w wyniku zawieruchy II wojny światowej,  zostali  w wielu krajach zasileni żołnierzami  polskimi, którzy po zakończeniu działań wojennych nie mogli lub nie chcieli wrócić do okrojonej umowami w Jałcie i Poczdamie Ojczyzny. Polskie środowiska emigracyjne po 1945 r. wchłonęły również  rodów, wywiezionych w latach wojny  do pracy oraz  obolałych więźniów hitlerowskich obozów koncentracyjnych i radzieckich łagrów.  Wielu z nich bardzo chciało wrócić  po wojennej tułaczce  na ojczyste ziemie, lecz najpierw  nie byli zdolni uczynić tego o własnych siłach bezpośrednio po zakończeniu działań, a później powojenna Polska skutkiem decyzji politycznych zaczęła  oddalać się od nich i wreszcie nierzadko w decyzjach przedstawicieli rządu  traktowano ich jako niechcianych i niepotrzebnych czy wręcz wrogich Polsce.

Żelazna kurtyna i polityka zamknięcia granic prowadzona przez komunistyczne rządy w Polsce po zakończeniu II wojny światowej do początku lat  siedemdziesiątych ubiegłego wieku przymusowo ustabilizowała  stan  środowisk polonijnych w Europie Zachodniej i wytłumiła napływ nowych emigrantów. Tylko przecież nieliczni  mieli wówczas możliwość podróżowania po krajach Europy Zachodniej, z których dosłownie jednostki decydowały się na pozostanie na Zachodzie wkraczając na wielki szlak emigracyjnego pielgrzymstwa polskiego.     

          Ożywienie środowisk polonijnych w Europie Zachodniej powodowane napływem nowych emigrantów nastąpiło w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych ubiegłego wieku i trwało w zasadzie aż po powstanie Trzeciej Rzeczypostolitej.  Spora część z nich   szukając  doraźnej pracy i nosiła się, przynajmniej w pierwszym okresie pobytu na Zachodzie,  z zamiarem powrotu do Polski i pozostawionych tam rodzin. Bolesną grupę wśród emigrantów tworzy  tzw. emigracja solidarnościowa, a więc  najpierw ubiegający się, czy to w jakimś z państw europejskich czy zamorskich, o  azyl polityczny, a później opuszczający granice Polski z zamiarem pozostania na stałe motywując swoje decyzje niegodnymi  warunkami życia i braku przyszłości. Pojawili się oni  w już zorganizowanych ośrodkach  duszpasterstwa polonijnego  w krajach Europy Zachodniej nadając im nowego wigoru.

    W latach stanu wojennego i po nim, do 1989 r., w życiu polskich środowisk emigracyjnych  szczególną rolę odgrywały  placówki duszpasterskie w stolicach i innych  dużych miastach państw Europy Zachodniej. Stawały się one swoistymi centrami życia Polaków przebywających poza Ojczyzną. Gromadzący się tu nie tylko szukali posługi duszpasterskiej w ojczystym języku, ale od duszpasterza oczekiwali różnorakiej pomocy. Szczególnego znaczenia w tym okresie nabrało duszpasterstwo w obozach dla uchodźców czekających na przyznanie azylu politycznego czy to w którymś z państw Europy Zachodniej  czy w zamorskim. Jak w swoich notatkach zauważa ks. A. Duczkowski – kapelan obozów dla uchodźców we Włoszech (Latina, Capua),  stawał się  pośrednikiem z pozostałą w kraju rodziną, pomagał w odszukiwaniu i łączeniu rodzin, przekazywał korespondencję i służył skrzynką kontaktową. Uczestniczył w pośrednictwie pracy i uzyskaniu mieszkania, pomagał w załatwianiu formalności z wyjazdem na zamorskie emigracyjne szlaki. Zmuszony był udzielać porad prawnych i wyjaśnień decyzji władz świeckich, tłumaczył pisma urzędowe i listy, organizował pomoc materialną tak dla samych uchodźców jak i wspólnie z nimi dla rodzin w kraju..

Stosunkowo duża liczba obywateli Polski zaczęła osiedlać się na terenie RFN wykorzystując tamtejsze prawo co do uzyskania tzw. pochodzenia, ukrywając w ten sposób faktyczną frustrację i brak perspektyw w społeczno – ekonomiczno - politycznym systemie PRL-u. Często byli to ludzie młodzi czy młode rodziny, które formalnie wykazywały na drodze administracyjnej czy wręcz udowadniały w sądach swoje  lub swoich przodków powiązania, z  ogólnie mówiąc, z narodem niemieckim i uzyskiwały w ten sposób, z wszystkimi prawami i obowiązkami, statut obywatela RFN.   Ta stosunkowo liczna grupa, pomimo swojego wykazywanego czy wręcz sądownie udawadnianego pochodzenia chętnie pojawiała się jednak w strukturach duszpasterstwa polonijnego i powodowała  zarówno liczebny jak i jakościowy rozwój jego placówek. Wówczas to język, a nie przynależność państwowa czy narodowa, stał się kryterium przynależności  do duszpasterstwa polskiego. Od tego czasu coraz popularniejszy (zdaniem ks. G. Okroya) w duszpasterstwie polonijnym staje się termin polnisch-sprechende Katholiken, a sam  apostolat uświadamiał sobie konieczność otwierania się na tych wszystkich, którzy w jakikolwiek sposób utożsamiają się z  kulturą i  religijnością czy duchowością polską. Również w tym okresie Kościół lokalny w RFN coraz wyraźniej dojrzewał do traktowania duszpasterstwa etnicznego w ogóle (nie tylko polskiego, ale i wyrastającego również z innych kultur i duchowości) jako jednej z  form duszpasterstwa zwyczajnego.

Równocześnie, co ważne jest dla naszej refleksji,  trzeba pamiętać,  że  na liniach odróżniających poszczególne grupy w  ośrodkach i punktach duszpasterskich  pojawiały się często bardzo silne konflikty mające swoje źródło miedzy innymi w niezrozumieniu wynikającym w stopniu zaawansowania integracji społeczno -  religijnej polskiego emigranta.

3. Kilka uwag o prawno-duszpasterskich podstawach
apostolatu migrantów

 Rozpoczynając I część, historyczną, Konstytucji apostolskiej Exsul Familia, z 1952 r. Ojciec święty Pius XII, uroczyście stwierdził: Kościół święty, jak Matka, kierując się żarliwą miłością dusz, starał się wypełnić zadanie powszechnego planu zbawczego, powierzonego Mu przez Chrystusa. Prowadził więc duszpasterstwo również nad cudzoziemcami, przybyszami, wygnańcami i wszystkimi emigrantami. W ten sposób Pius XII prowadzi do ukazania w aspekcie historycznym eklezjalnego charakteru ratio praecipua specjalistycznej posługi duszpasterskiej wobec migrantów, która została    znormalizowana   w Kodeksie Prawa Kanonicznego   Jana Pawła II z  1983 roku w kanonach: 213 i 214:  wierni mają prawo otrzymywać pomoc od swoich pasterzy z duchowych dóbr Kościoła, zwłaszcza zaś słowa Bożego i sakramentów oraz: wiernym przysługuje prawo ....podążania własną drogą życia duchowego, zgodnie jednak z doktryną Kościoła.

 Instrukcji Kongregacji Biskupów De pastorali migratorum cura, które wprost w numerze 15  zwracając uwagę na  zmienność, jako strukturalna właściwość fenomenu mobilità umana  podkreśla: Obecne ruchy ludnościowe dokonujące się bardzo szybko na kuli ziemskiej zawierają w sobie różne elementy: ruchy te obejmują zarówno robotników, jak i kierujących najmem do pracy, młodzież studiującą i fachowców z dziedziny techniki... Chociaż bardzo się różnią między sobą kategorie tych ludzi, to jednak wszyscy z nich znajdują się w szczególnych warunkach, znacznie różnych od tych, do jakich przywykli w swojej ojczyźnie tak, że nie mogą korzystać (na równi z innymi) z pomocy miejscowych proboszczów.

          Kodeks Jana Pawła II z 1983 r.,   jak zauważa A. Orczykowski we wskazanym  artykule,   nie podejmuje próby  określenia ani współczesnego zjawiska ruchliwości ludzkiej, ani duszpasterstwa migrantów. Jednak z racji duszpasterskiej troski o wszystkich wiernych, idąc tropem Instrukcji Kongregacji Biskupów z 1969 r.,  wśród migrujacych  wyróżnia  kategorie osób, które tworzą współczesne zjawisko migracji, a przez to są przedmiotem specjalnego zainteresowania duszpasterstwa ludzi w  drodze. I tak KPK z 1983 r. mówi  o:  podróżnych (kan.13 par. 2; kan. 91; kan.100 par.2), tułaczach (kan. 13 par.2; kan.100;  kan. 101 par.2; kna.107 par.2; kan. 265; kan. 1071 p.1; kan.1115; kan.1409 par.1), przybyszach (kan.100),  przebywających w parafii (kan.528 par.1); przesiedleńcach (kan.271 par.1-3; kan. 272), wygnańcach (kan.412; kan.529 par.1; kan. 539; kan.568), zesłańcach (kan.539), podróżujących statkami (kan. 566 par.1; kan.568), emigrantach (kan. 568),  uchodźcach  (kan. 568), koczownikach (kan. 568),  robotnikach i studentach zagranicznych (kan.792), osobach przybywających z terenów misyjnych dla podęcia pracy lub studiów (kan. 792), pielgrzymach (kan. 1233), a także  zamieszkałych na tym samym terytorium wiernych odrębnego  języka, narodowości czy obrządku. (kan.383 par.2; kan479 par.2; kan.518).

Przyjmując zasadę terytorialności jako podstawową    duszpasterstwa zwyczajnego, na ordynariuszu miejsca osiedlenia czy przebywania wymienionych kategorii osób spoczywa  główna odpowiedzialność i konieczność organizacji adekwatnej posługi duszpasterskiej. KPK kan. 383 par. 1: Wypełniając swoją pasterska posługę, biskup diecezjalny winien się troszczyć o wszystkich wiernych, powierzonych jego pieczy bez względu na ich wiek, pozycję czy narodowość, zarówno o stałych mieszkańców, jak i o tych, którzy czasowo przebywają na jego terytorium, okazując apostolska troskę także wobec tych, którzy z racji  warunków swego życia nie mogą wystarczająco korzystać ze zwyczajnej formy pasterzowania oraz wobec niepraktykujących.  Z praktycznym rozwiązaniem   przychodzi  kan. 518 KPK umożliwiając,  celem zaradzenia  potrzebom  religijnym ludzi w drodze,  utworzenie parafii personalnej ((...)Gdzie jednak jest to wskazane, należy tworzyć parafie personalne, określone z racji obrządku, języka, narodowości wiernych jakiegoś terytorium, albo z innego jeszcze powodu) lub parafii tymczasowej (kan. 516 par. 1: Jeśli czegoś innego w prawie nie zastrzeżono, z parafią zrównana jest parafia tymczasowa, która jest określoną wspólnotą wiernych w Kościele partykularnym, powierzoną kapłanowi jako jej własnemu pasterzowi, ze względów na szczególne okoliczności jeszcze nie erygowana jako parafia), bądź jak sugeruje kan.568  ustanowienie  specjalnego kapelana (kan.  568):  W miarę możliwości należy mianować kapelanów dla tych, którzy ze względu na warunki życia nie mogą korzystać ze zwyczajnej posługi proboszczów, w więc emigrantów, wygnańców, uchodźców, koczowników, odbywających podróż morską. Ze względu na warunki pracy duszpasterskiej  ordynariusz – w myśl kan. 545 par. 1 i 2 -  celem sprawowania duszpasterstwa na rzecz   przebywających w parafiach   robotników , jak i kierujących najmem do pracy, młodzieży studiującej i fachowców z dziedziny techniki (DPMC 15)   może przydzielić odpowiednio proboszczowi lub proboszczom, wikariusza wypełniającego tę specyficzną posługę (kan. 545 par. 1) : Ilekroć wydaje się to konieczne lub pożyteczne do wypełniania pasterskiej posługi w parafii, można przydzielić proboszczowi jednego lub kilku wikariuszy (...); par.2: Wikariusz parafialny może być ustanowiony czy to by świadczył pomoc w wypełnianiu całej posługi parafialnej albo w odniesieniu do całej parafii lub określonej jej części, lub w odniesieniu do określonego zespołu wiernych parafii, czy też by świadczył pomoc w wypełnianiu oznaczonej posługi równocześnie w kilku parafiach). Ostatecznie prawodawca ogólnokościelny ukazując biskupowi diecezjalnemu jego obowiązek duszpasterskiej troski o ludzi w drodze obecnych w jemu powierzonej diecezji  a przebywających z racji zawodowych czy prowadzonej działalności poza własną wspólnotą etniczną i z dala od rodziny i najbliższych, jemu samemu zostawia sposób zorganizowania właściwej opieki duszpasterskiej (kan. 516 par. 2):  (...) w inny sposób zapewnić im pasterska opiekę  (...)korzystając między innymi z norm wskazanych w Instrukcji De pastorali migratorum cura.

4. Struktury duszpasterstwa polonijnego
w krajach dzisiejszej Unii Europejskiej

           W państwach, które dzisiaj (w 2002 roku) wchodzą w skład Unii Europejskiej duszpasterstwo polonijne opiera się na sobie właściwych strukturach. Podwaliny ich  kładł episkopat międzywojennej Polski ze  Sługą Bożym kard. Augustem Hlondem, Promotorem Emigracji Polskiej, Prymasem Polski, prekursorem nowoczesnego apostolatu emigracyjnego.

Celem zapewnienia stałej opieki nad Polakami w poszczególnych krajach, w porozumieniu z właściwymi episkopatami,  powstawały Rektoraty Polskiej Misji Katolickiej, które po dzień dzisiejszy przyjmując zmiany wprowadzone po Soborze Watykańskim II w Motu proprio Pawła VI Pastoralis migratorum cura oraz Instrukcji Kongregacji Biskupów z  1969 r. De pastorali migratorum cura  tworzą podstawową strukturę duszpasterstwa Polaków poza granicami Ojczyzny. W krajach, w których  nie powstały rektoraty duszpasterstwo opiera się o inne możliwie trwałe formy ustalone przez miejscowych ordynariuszy w porozumieniu z episkopatem Polski.

Strukturalnie zorganizowane polskie duszpasterstwo prowadzone jest  w następujących państwach Unii Europejskiej, w: 

Anglii, Szkocja i Walia - Po II wojnie światowej Rektor Polskiej Misji Katolickiej jest Wikariuszem – Delegatem biskupów angielskich dla duszpasterstwa polskiego.  Duszpasterstwo polonijne prowadzone jest w około 70 ośrodkach. Obejmuje pierwsze i drugie pokolenie emigracji powojennej i powojennej oraz tzw. emigracje solidarnościową. Z duszpasterstwa korzystają studenci i stypendyści oraz przebywający na kontraktach. Duszpasterstwo polonijne w Szkocji i Walii oparte jest o własne struktury;

Austrii - Duszpasterstwo związane jest z polskim kościołem we Wiedniu i rozciąga się na wszystkich w całej Austrii i obejmuje stosunkowo nieliczna grupę zamieszkałych na stałe oraz poszukujących pracy;

Belgii, Holandii i Luksemburgu - Duszpasterstwo w Belgii oparte jest o Rektora Polskiej Misji Katolickiej;

Danii i Szwecji - Duszpasterstwo polonijne w Danii prowadzone jest w oparciu o Koordynatora Polskiego Duszpasterstwa. W Szwecji natomiast samodzielne misje polskie ustanowione są przez ordynariusza  w Göteborgu, Malmö i Sztokholmie  samodzielne misje duszpasterskie dla Polaków;

Francji - Zasady duszpasterstwa zostały ustalone w specjalnej dwustronnej umowie między Komisją Emigracyjną Episkopatu Francji a analogiczną Komisja Episkopatu Polski. Jako delegat misjonarzy występuje Rektor Polskiej Misji Katolickiej.(W Paryżu powstała pierwsza Polska Misja Katolicka – 1836 r.). Dzisiaj duszpasterstwo polonijne opiera się na około 100 placówkach duszpasterskich i obejmuje międzywojenną emigracje górników i rolników,  uczestników II wojny światowej i grupy emigracji postsolidarnościowej

Grecji - Duszpasterstwo Polaków przebywających na terenie Grecji opiera się o ośrodki duszpasterskie prowadzone przez  jezuitów;

Hiszpanii - Duszpasterstwo polonijne w Hiszpanii opiera się na ośrodku duszpasterskim w Alcala (k. Madrytu) i rozciąga się na wszystkich Polaków na terenie kraju. Polonię stanowi nieliczna grupa z czasów gen Franko oraz, wg relacji duszpasterza Polaków w Hiszpanii ks. A. Glanca TChr, ponad dwudziestotysięczna grupa tzw. emigracji solidarnościowej;

Niemczech - Duszpasterstwem polonijnym, jako delegat misjonarzy, kieruje Rektor Polskiej Misji Katolickiej. Duszpasterstwo opiera się na około 70 placówkach, głownie jako misje cum cura animarum. Większość placówek posiada dojazdowe   punkty duszpasterskie.  W sumie w około 230 miejscowościach na terenie Niemiec sprawowana jest Służba Boża w języku polskim. Duszpasterstwo polonijne w obejmuje grupę emigracji wojennej i powojennej, liczna emigracje solidarnościową oraz studentów i stypendystów jak i czasowo przebywających robotnikach. Znaczą część w duszpasterstwie stanową „Niemcy mówiący po polsku”;

Włoszech - Duszpasterstwo jest scentralizowane wokół kościoła św. Stanisława w Rzymie. W ostatnim czasie powstał ośrodek duszpasterski w Mediolanie oraz misja cum cura animarum w Neapolu. Prowadzone jest systematyczne duszpasterstwo Polaków rozsianych na terenie Włoch oraz w obozach dla uchodźców;

                  Analizując struktury duszpasterstwa polonijnego należy dostrzec starania episkopatu Polski nie tylko o tworzenie jakiejś stałej organicznej siatki punktów duszpasterskich czy form apostołowania, ale przede wszystkim troskę o  rzeczywiste zapewnienie polskim emigrantom możliwie  systematycznej opieki duszpasterskiej sprawowanej przez przygotowanych duszpasterzy tak zakonnych jak i diecezjalnych. Wypracowane struktur organizacyjne duszpasterstwa polonijnego, przy wprowadzeniu koniecznych modyfikacji, na przestrzeni czasu zdała   egzamin odpowiadając na zapotrzebowanie duszpasterskie Polaków na obczyźnie czy to w okresie międzywojennym, czy w dramatycznych czasach II wojny światowej i burzliwych latach powojennych, czy wreszcie w czasach przemian społeczno – politycznych w Europie z końca XX w. Uwzględniała ona  jednocześnie specyfikę poszczególnych grup  tworzących i ożywiających wciąż na nowo fenomen polskiej emigracji w poszczególnych okresach najnowszej historii Polski.

          Dynamika poszczególnych fal  emigracji z Polski wpływała na organizacje duszpasterstwa polonijnego sprawowanego w języku polskim i w miarę możliwości przez duszpasterzy narodowości polskiej. Natomiast zmiany tak w strukturze jak i  organizacji apostolatu środowisk polonijnych podyktowane były i dynamizowane przemianami zachodzącymi w środowisku szeroko rozumianej Polonii Zagranicznej.  Kiedy na przełomie XX i XXI wieku Europa przeżywa dziejowy proces integracji wciągający również i Polskę, zasadne - w oparciu o doświadczenie duszpasterstwa emigracyjnego - wydaje się  pytanie: jaki wpływ będzie miała integracja europejska na duszpasterstwo wśród  Polaków poza granicami Ojczyzny?

5. Obywatelstwo Unii Europejskiej

     Zmierzch hitlerowskiej rzeszy umożliwił zrealizowanie amerykańskiego scenariusza historii. Plan Marshalla przygotowany za oceanem (w 1947 r.)  i przyjęty przychylnie w powojennej Europie rozpoczął historyczny proces integracji europejskiej, w którym ekonomia odgrywała istotna rolę. Powstająca z ruin Europa ożywiała swoją tożsamość uczestnictwem w euroatlantyckich strukturach. W 1951 r. z inicjatywy francuskiego ministra spraw zagranicznych  R. Schumana powstała Europejska Wspólnota Węgla i Stali (EWWiS)[1] obejmująca tzw. „Szóstkę” tj.: Belgię, Francję, Holandię, Luksemburg, RFN i Włochy. W 1957 r. na bazie Wspólnoty powstały: Europejska Wspólnota Energii Atomowej (Euratom) i Europejska Wspólnota Gospodarcza (EWG). 1 stycznia 1973 r.  „Szóstka” dołączając do siebie  Danię, Irlandię i Wielka Brytanię przemieniła się w  „Dziewiątkę” poszerzoną 1 stycznia 1981 r. o Grecję, a 1 stycznia 1986 r. o Hiszpanię i Portugalię.  W latach dziewięćdziesiątych  procesy integrujące Europę swoją dynamiką otwarły się  na państwa skandynawskie. Finlandia i Szwecja stały się wraz z  Austrią członkami Unii Europejskiej 1 stycznia 1995.

Pomimo wielu wewnętrznych  napięć natury gospodarczej, instytucjonalnej, budżetowej czy dotyczących gospodarki żywnościowej  Unia na początku XXI w. dąży do przyjęcia kolejnych państw z Europy Środkowej i Wschodniej w tym i Polski. Ostatecznie  o  przyjęciu,  oprócz względów strategicznych Piętnastki będą decydować drobiazgowe raporty miedzy innymi o stanie gospodarki, o zbliżeniu prawa do standardów  europejskich, o przestrzeganiu praw człowieka i stanie wymiaru sprawiedliwości, o prowadzonej polityce ekologicznej i innych ważnych zagadnieniach dla makropolityki jednoczącej się Europy.

W procesie jednoczenia się Europy ważnym krokiem jest  Traktat o Unii Europejskiej, podpisanego w Maastricht 7 lutego 1992 r., a który wszedł w życie   1 listopada 1993 r. Stworzył on  podstawy przekształcenia Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej w Unię Europejską[2]. 

Dla duszpasterstwa emigracyjnego na rzecz Polaków mieszkających na stałe lub przebywających czasowo (por. KPK kan. 100 – 102) poza granicami Ojczyzny ważnym jest ustanowienie w traktacie z Maastricht tak zwanego obywatelstwa Unii. W poczuciu odpowiedzialności za  kształtowanie więzi z cywilizacją europejską oraz w   solidarności z mieszkańcami i narodami zjednoczonej Europy wszystkim obywatelom państw członkowskich Unii na mocy art. 17 Traktatu  o Wspólnocie Europejskiej z Maastricht  przysługuje  również  obywatelstwo Unii. W ten sposób korzystają oni z praw ustanowionych przez traktat i  jednocześnie przyjmują  wszystkie określone nim obowiązki[3]. Z katalogu praw i obowiązków obywatela Unii, dla omawianego tematu, ważne jest podkreślenie, że każdy jej obywatel  posiada prawo do swobodnego poruszania się na obszarze Wspólnoty[4].  Tym samym zagwarantowany jest na  obszarze państw wchodzących w jej skład między innymi swobodny przepływ pracowników i studentów. Swoboda ta oznacza prawo do: przyjęcia złożonych ofert w zakresie zatrudnienia, swobodnego poruszania się w tym celu na terytorium państwa członkowskiego i przebywanie w danym państwie członkowskim w celu zatrudnienia zgodnie z regulacjami prawnymi i administracyjnymi dotyczącymi zatrudnienia obywateli danego państwa, a także pozostawanie na terytorium danego państwa członkowskiego po upływie zatrudnienia zgodnie z warunkami ustalonymi przez  Komisje w wydanych przez nią aktach wykonawczych.

6. Polacy korzystający z praw i obowiązków obywatela Unii
a duszpasterstwo polonijne

     Już teraz, w trakcie trwania procesu akcesyjnego, czy w ogóle przemian zachodzących w Europie, z duszpasterskiego punktu widzenia zauważyć trzeba   zarysowujące się problemy związane z  uczestnictwem Polski i Polaków w życiu Zjednoczonej Europy, a wśród nich  nowe  wyzwania jakie stają przed duszpasterstwem Polaków poza granicami Ojczyzny. Wydaje się, że   dalekosiężnym błędem  byłoby przyjęcie tezy, że dotychczasowe struktury duszpasterstwa emigracyjnego i organizacja tak specyficznego apostolatu  bez koniecznych zmian są przygotowane na nową formę  obecności Polaków na europejskich szlakach. Struktury polskiego duszpasterstwa etnicznego wyznaczone były statutem obecności Polaków na obczyźnie w określonych  uwarunkowaniach historycznych,  z którym  łączyły się też konkretne zapotrzebowania i oczekiwania duszpasterskie oraz właściwa na nie odpowiedź ze strony  instytucji kościelnych.

Z chwilą zakończenia procesu akcesyjnego i  włączenia Rzeczpospolitej w struktury Unii Europejskiej obywatelom Polski zostanie przyznane, na mocy obowiązującego prawa,  obywatelstwo Unii. W ten sposób uzyskają oni, zgodnie z zawartymi umowami, między innymi   prawo do  pracy w państwach członkowskich, a tym samym mogą pojawić się w ośrodkach duszpasterstwa polonijnego. Będzie to głównie  kadra techniczna i kierownicza o ustalonym statusie społecznym przebywająca na  kontraktach, studenci i pracownucy naukowi, twórcy kultury, grupy czy nawet pojedyncze osoby korzystające z  prawa do swobodnego poruszania się na obszarze Unii.  Można przyjąć, że szlak ich europejskiej wędrówki i miejsca pobytu będzie wytyczany  przepływem kapitału i  nowoczesnych technologii, które  dynamizują rynek pracy oraz przez centra naukowe i kulturalne. Dla duszpasterstwa polonijnego w poszczególnych krajach Europy Zachodniej ważne już teraz jest zauważenie narastającego problemu, podjęcie próby opisywania go i scharakteryzowania oraz odpowiedzialne  przygotowanie się na  przyjęcie tej grupy Polaków na obczyźnie między innymi poprzez przeprowadzenie koniecznych i możliwych zmian strukturalnych i organizacyjnych.
        Omawiany problem  zdaje się być również wyzwaniem dla samych duszpasterzy mających w przyszłości w prowadzonych przez siebie ośrodkach przyjąć  polskich obywateli będących na kontraktach a sprawowaną posługę dostosowywać już teraz  do wymogów zarysowującego się  zjawiska.  Środowiska polonijnych   korzystających z posługi apostolskiej polskich ośrodków duszpasterskich na terenie państw Unii trzeba również przygotowywać do ewangelicznego otwarcia się i przyjęcie kolejnej fali rodaków,  wyróżniających się tym razem    korzystaniem z praw i obowiązków należnych obywatelom Unii.
        Być może będą musiały powstawać nowe ośrodki duszpasterskie znaczone geografią miejsc pracy poszczególnych grup pracowników z Polski czy studiami ludzi młodych, nawet tylko na czas trwających kontraktów o pracę oraz okres studiów. Z drugiej strony z braku duszpasterzy niektóre z już istniejących a obsługujących grupy Polonii o wysokim stopniu zintegrowania społeczno – religijnego będą być może musiały przejść daleko idącą reorganizacje czy nawet zostać rozważnie zamykane.

7.  Dodatek: Duszpasterstwo imigrantów w Polsce

 Wśród wielu wyzwań, jakie proces integracji europejskiej  stawia przed  Kościołem w Polsce, wydaje się, że jednym z ważniejszych jest konieczność   zintensyfikowania działań na rzecz zorganizowania w ramach duszpasterstwa parafialnego apostolatu etnicznego dla grup wiernych innych narodowości przebywających na terenie Rzeczypospolitej. Wielu z nich przecież, będąc w pełnej wspólnocie Kościoła katolickiego (por. KPK kan. 205) nie tylko z braku znajomości języka, ale przede wszystkim z racji  formacji duchowej i potrzeb religijnych, nie będzie mogło dostatecznie  korzystać z duchowych dóbr  Kościoła, zwłaszcza zaś słowa Bożego i sakramentów(por. KPK kan. 213).

Duszpasterstwo innych grup narodowościowych, które znalazły się na terenie Kościoła lokalnego czy parafii stanowi integralną część posługi duszpasterskiej biskupa diecezjalnego oraz proboszcza (KPK kan. 383 i 529). Chociaż z natury swojej charakteryzuje się ono czasowością  potrzeb wypływającą z motywów i  faktu obecności danej grupy narodowościowej czy etnicznej na określonym terenie, to jednak winno, dla osiągnięcia  korzyści duchowych cieszyć się stosowną stałością i stabilnością, a czas trwania winien mierzony być nie czym innym jak odpowiednim dostosowaniem do aktualnych potrzeb (DPMC 12). 

Wskazując Polskę jako kraj imigracji trzeba też przygotować się na przyjęcie imigrantów nie tylko z krajów Unii, ale już teraz jako narastający problem zauważyć imigrantów z krajów spoza Unii,  szukających przede wszystkim dla siebie i swoich najbliższych polepszenia sytuacji ekonomicznej, a czasami i  azylu politycznego. Obecność tych ostatnich winna być  tym bardziej absorbująca, że wielu z nich to chrześcijanie niekatolicy czy nawet niechrześcijanie z innych kręgów kulturowych. Oni to celem znalezienia    środków do życia czy przeżycia bardzo często godzić się będą na  bardzo trudne warunki socjalne i na nieprawidłowości poniewierające godność człowieka. W ich życiu wiele czysto ludzkich potrzeb zostanie przysłoniętych  najpierw chęcią przetrwania, a później oszczędzania i jak największego zysku. Znaczenie życia rodzinnego, tak jak i społecznego, narodowego i religijnego zejdzie zdecydowanie na dalszy plan. Odpowiedzialni za posługę duszpasterską wśród tej grupy imigrantów oraz organizujący dla nich opiekę społeczną np. członkowie Caritas[5] winni pamiętać, że ruchy migracyjne dla krajów biednych stanowią jakiś wentyl bezpieczeństwa,  a  w większości przypadków  ich wyjazd z kraju ojczystego integralnie złączony był z chęcią powrotu i polepszeniem (za zebrane pieniądze) sobie i swoim najbliższym warunków życia w swojej małej ojczyźnie. Konieczne więc wydaje się śledzenie i opisywanie samego zjawiska imigracji i postrzeganie go w kontekście praw i obowiązków migranta oraz postrzeganie imigracji jako konsekwencji procesów integracyjnych Europy oraz globalizacji.

8. Uwagi końcowe

Przed duszpasterstwem polonijnym wobec procesów integracji Polski z Unią Europejską stają nowe wyzwania i nowe szanse duszpasterskiej służby Polakom w krajach jednoczącej  się Europy. Już teraz zwracać trzeba  uwagę na nową jakość duszpasterstwa Polaków poza granicami Ojczyzny jaka rodzi się wraz z trwającym procesem akcesyjnym  do Unii Europejskiej oraz na  konieczność wypracowywania czy modyfikowania, wspólnie z episkopatami zainteresowanych krajów, adekwatnych do rodzących potrzeb struktur organizacyjnych posługi apostolskiej.

Liczne w granicach dzisiejszej (w 2002 r.) Unii Europejskiej  ośrodki duszpasterskie polskiego apostolatu emigracyjnego już teraz winny stawać się miejscami dialogu między różnymi grupami tworzącymi współczesny fenomen Polonii Zagranicznej przygotowują się zarazem na przyjęcie nowych.  Kościół w Polsce powinien podjąć trud informacji wiernych w kraju o strukturach i organizacji duszpasterstwa polonijnego, a przede wszystkim o licznych możliwościach skorzystania poza granicami kraju, w państwach Europy Zachodniej, z posługi duszpasterskiej sprawowanej w ojczystym języku.

          Obywatel Polski posiadający, z chwilą przystąpienia do Unii, również unijne obywatelstwo już dzisiaj winien być postrzegany jako potencjalny wierny, który będzie korzystał z posługi duszpasterskiej dotychczasowych ośrodków duszpasterstwa polonijnego. Jego przyszła obecność, przed tą specyficzną formą apostolatu, już teraz stawia nowe zadania i niewątpliwie może przyczynić się do ożywienia życia religijnego poszczególnych placówek.

          Proces integracji z Unią Europejską również i dla Kościoła w  Polsce niesie nowe zadania. Wśród przybyszów będą zapewne obywatele Unii podejmujący u nas pracę czy inną stałą działalność oraz  imigranci z krajów pozaunijnych szukający poprawy swojego bytu czy nawet azylu politycznego. Grupy mają prawo do zorganizowanej stałej opieki duszpasterskiej organizowanej  przez Kościół w Polsce. 

Opracowano na podstawie:

 A: Dokumenty:

- Kodeks Prawa Kanonicznego z 1983 r.

- Pius XII, Konstytucja apostolska Exsul Familia z 1952 r., AAS 44(1952), s. 649 - 704

- Paweł VI, Motu proprio Pastoralis migratorum cura z 1969 r., AAS 61 (1969), s. 193 - 197

- Kongragacja Biskupów, Instrukcja De pastorali migratorum cura z 1969 r., AAS 61(1969),

  s. 614 -   643

- II Polski Synod Plenarny, Duszpasterstwo polskie za granicą, Poznań 2001

- Ustawy I Dyrektorium Towarzwa Chrystusowego dla Polonii Zagranicznej, Poznań 1996

- Caritas, XI Rapporto sull’immigrazione. Dossier statistico 2001, Roma 2001

 B: Opracowania:

- J. Bakalarz,  Kardynał August Hlond – prekursorem nowoczesnego apostolatu emigracyjnego, w: Studia Towarzystwa Chrystusowego dla Polonii Zagranicznej,  Poznań 1989 t.2, s. 52 – 75;

- J. Bakalarz, Misjonarz migrantów w prawodawstwie powszechnym Kościoła, Poznań 1992

- J. Beyer,  Fondamento ecclesiale della pastorale dell’emigrazione,  w: On the Move 9(1979) nr 27, s. 85-116

- P. Bonnet, Il diritto – dovere fondamentale, w: On the Move 13 (1983) nr 39

- Z. Brodecki, Prawo europejskiej integracji, Warszawa 2001

- G. Callovi, La riunificazione familiare nell’ordine giuridico dell’Unione Europea e del Diritto Internazionale, w: Pontificio Consiglio della pastorale per i Migranti e gli Itineranti, Persone in situazione precaria nella mobilità umana: implicazioni pastorali, Città del Vaticano 1996, s. 221 – 238

- N. Davies, Europa – rozprawa historyka z historią, (tłum. E. Tabakowska), Kraków 1998, s. 68 – 71.

- A. Duczkowski, Parafia “w drodze”. Szkic o duszpasterstwie w obozach dla uchodźców z Polski, w : Rozbudzic wiarę ojców (red. W. Necel), Poznań – Essen 1995, s. 78 - 92

- V. De Paolis,   De cura pastorale migratorum, w:  Periodica  70(1981), s. 141-176

- G. Filibeck, Il diritto alla riunificazione nella dottrina sociele della Chiesa, w: Pontificio Consiglio della pastorale per i Migranti e gli Itineranti, Persone in situazione precaria nella mobilità umana: implicazioni pastorali, Città del Vaticano 1996, s. 239 – 247

- A. Glanc, Truskawkowa emigracja, w: Msza Święta, 58:  2002, s. 61 – 63

- J. Kolas, Traktat z Maastricht – zarys podstawowych zagadnień konstytucyjnych, w: Wspólnoty Europejskie. Wybrane problemy prawne (red. J. Kolasa), Wrocław 1998, cz. 2

- J. Koral, Odbiorcy pomocy “Caritas”, w: Seminare. Poszukiwania naukowo – pastoralne 18 (2002), s. 431 - 443

- K. Majdański, Problemi delle famiglie coinvolte dal fenomeno della mobilità, w: On the Move 11(1981) nr 32, s. 130 – 135

- W. Necel,  Imigracja w Polsce jako wyzwanie dla duszpasterstwa (złożony i przyjęty do   druku w Redakcji Saeculum Christianum) 

- P.T. Michel, La Chiesa e gli immigranti di altre religioni, w: Orizzonti pastorali oggi. Studi interdisciplinari sulla Moblilità Umana, Città del Vaticano 1987

-W. Necel, Le migrazioni all’interno dei paesi dell’Est Europeo ed i compiti delle Chiese locali, w: Pontificio Consiglio della Pastorale per i Migranti e gli Itineranti, Atti del Congresso della Pastorale delle Migrazioni da e tra i Paesi dell’Est Europa.Leanyfalu 1-4.02.1993, Roma 1993, s. 239 – 242

- W. Necel, Udział Polski w procesie integracji Europy wyzwaniem dla duszpasterstwa   emigracyjnego (złożony i przyjęty w Redakcji Colloquia Theologica Ottoniana)    

- G. Okroy, Chrystusowcy w Niemczech, w: Rozbudzić wiarę ojców, (red. W. Necel), Poznań – Essen 1995,  s. 33 - 62

- A. Orczykowski, Problemy migracji w Kodeksie Jana Pawła II, w: Prawo kanoniczne 29 (1996) nr 1 – 2, s. 157 - 172

- P. Pavan, Azione pastorale e mobilità umana oggi, Città del Vaticano 1985;

- A. Stelmachowski, Interethnic relationship in Central and Eastern Rurope on the example of Poland, w: Pontificio Consiglio della Pastorale per i Migranti e gli Itineranti,  Atti del Congresso della Pastorale delle Migrazioni da e tra i Paesi dell’Est Europa. Leanyfalu 1-4.02.1993, Roma 1993, s. 95 – 101

- A. Woźnicki, Journey to the unknown, San Francisco 1982.